Xəbərlər
15 aprel 2020

Virtual reallıq: Texniki tərəqqi, yoxsa yeni təhlükə mənbəyi?

 

Ötən onillikdə fantastik hesab olunan virtual reallıq texnologiyası tədricən gündəlik həyatımızın tərkib hissəsinə çevrilir. Sosial şəbəkələrdə virtual dostluq münasibətləri formalaşır, asudə vaxtımızı virtual gəzintilərdə və ekskursiyalarda keçiririk, bu günə qədər maraqlı bir əyləncə kimi görünən virtual dəbilqələr kütləvi şəkildə satışa çıxarılır.

Yeni texnologiyalara sahib çıxan bəşəryyətin həyat tərzində inqilqbi dəyişiklikləri labüd etməklə, texnoloji inkişafın həm mənbəyi, həm də məhsulu olmaqla yanaşı, virtual reallıq, mütəxəssislərin fikrincə, sivilizasiya üçün həm də ciddi təhlükə yarada bilər.

Görkəmli yazıçı, fantastik əsərlərin müəllifi Stanislav Lem  "fantomatika” adlı virtual reallıq texnologiyasını və onun həyata keçirilməsinin mümkün fəsadlarını təsvir edərək, müəyyən məqamda illüziyanın (və ya "fantomlar” sisteminin) daha mükəmməl olacağını, onun reallıqdan ayırmaq mümkün olmayacağını bildirib.

Tarixə nəzər salaq. İzləyiciyə təsviri 3D obyekti kimi görmək imkanı verən ilk stereoskop 1837-ci ildə meydana çıxıb və bu gün mövcud olan VR-eynəklər məhz onun iş prinsipi əsasında qurulub. Ötən əsrin 50-ci illərinin sonunda Hollivud kinematoqrafçısı və ixtiraçı Morton Heyliq izləyicini qısametrajlı filmlərdən istifadə etməklə uydurulmuş aləmə qovuşduran ilk virtual simulyatoru - Sensorama cihazını dünyaya təqdim etdi.

1968-ci ildə amerikalı mühəndis-elektrik Ayven Sazerlend üzərindəki təsvir kompüter vasitəsilə yaradılan video-ekrana malik ilk dəbilqəni hazırlamaqla virtual reallıq texnologiyasının formalaşmasında növbəti addımı atmış oldu.

Kompüter avadanlığı təkmilləşdikcə virtual reallıq da sürətlə inkişaf etdi və 1977-ci ildə Amerikanın Massaçuset Texnologiya İnstitutunun əməkdaşları real fotoçəkilişlərdən istifadə etməklə Kolorado ştatının Aspen şəhərində ilk virtual gəzintini təşkil etdilər.

80-ci illərdə istifadəçinin ekrandakı üçölçülü cisimləri əl hərəkəti ilə manipulyasiya edə biləcəyi interaktiv sistemlər meydana çıxdı. 1982-ci ildə "Atari” oyunlar şirkəti virtual reallığı araşdıran laboratoriya qurdu və bir müddət sonra şirkət mütəxəssisləri virtual reallıq eynəkləri, "üçölçülü” səs cihazları və digər qurğular ərsəyə gətirdilər. Bu ixtiraların bir çoxundan hava uçuşlarında, cərrahiyyə əməliyyatlarında və xüsusi təyinatlı qüvvələrin təlimlərində istifadə edilib. 1990-cı illərin əvvəllərində isə virtual reallıq geyimləri ortaya çıxdı.

Mütəxəssislər virtual reallıqdan nə gözləyirlər? İlk növbədə artıq təlim və oyun komplekslərində tətbiq edilən VR texnologiyaları yeni təhsil və əyləncə formalarına keçid alacaq, xüsusi cihazlar vasitəsilə rəqəmsallaşdırılmış keçmişə - yaşanmış müəyyən bir günə və məkana qayıtmaq, dünyanın istənilən nöqtəsinə, hətta digər planetlərə səyahət etmək mümkün olacaq. Virtual gerçəkliyə qovuşma istirahət formasına çevriləcək və onun köməyi ilə təkcə zaman və məkanda deyil, həm də yazıçıların, rəssamların və rejissorların təxəyyülü ilə yaradılan aləmdə səyahət etmək mümkün olacaq. Yəqin ki, Morton Heyliqin proqnozlaşdırdığı kimi, yaşadığımız gerçəklik qədər orijinal görünəcək "alternativ" reallığın yaradılmasına yönəlmiş xüsusi bir sənət növü ortaya çıxacaq.

Bu gün mütəxəssislər VR texnologiyalarının tətbiqinin təxminən 5 sahəni əhatə etdiyini qeyd edirlər: əyləncə, təhsil, tibb, elm, memarlıq və dizayn. Bu texnologiyalardan həm rəngarəng oyun mühitində, həm də müxtəlif növ mədəni tədbirlərdə geniş istifadə edilməyə başlanılmışdır. VR texnologiyaları peşə bacarıqlarının inkişaf etdirilməsində, təhsil alanlara müəyyən sahələr üzrə bilik, bacarıq və vərdişlərin aşılanmasında, müxtəlif avadanlıqlarda ilkin hazırlıq tələb olunan işi mənimsəməkdə, molekulyar səviyyədə elmi araşdırmaların aparılmasında, memarlıq və dizayn işlərinin həyata keçirilməsində əvəzolunmaz vasitədir. Günümüzün aktual problemi kimi diqqət mərkəzində olan insan sağlamlığının qorunması da virtual aləm texnologiyaları üçün ən vacib praktiki tətbiq sahələrindən biridir. Virtual reallığın köməyi ilə müxtəlif növ cərahiyyə əməliyyatları keçirilir, orqanların təsviri 3D-proyeksiyada əldə edilir, MRT və USM təkmilləşdirilir, posttravmatik stress pozuntusu müalicə olunur.

"Google” korporasiyasının tanınmış mütəxəssisi Rey Kursveyl dünyada texnoloji inkişafı proqnozlaşdıraraq əsrimizin ortalarında İnternetin buraxılış qabiliyyətinin bu günümüzlə müqayisədə 500 milyon dəfə artacağını, süni intellektin bioloji intellektdən milliyardlarla dəfə "ağıllı” olacağını, texnoloji sinqulyarlıq dövrünə qədəm qoyacaq Yer kürəsinin vahid nəhəng kompüterə çevriləcəyini qeyd edir. Bu cür gedişlə virtual reallıq insan həyatına hakim kəsilməyəcəkmi?

Bir çox alimlərin fikrincə, bəşəriyyət nə qədər çox texnologiya mənimsəyirsə, özü üçün bir o qədər təhlükə yaradır. Əgər ötən əsrin 50-ci illərindən etibarən əsas təhlükə qlobal nüvə müharibəsi idisə, bu gün onu virtual reallıq əvəz etməyə başlayır.

Yuxarıda adı çəkilən Stanislav Lem həm də ilk dəfə illüziyalar dünyasına qovuşmanın təhlükəsini görmüşdü. O düşünürdü ki, hər hansı bir zehni inkişaf tarixində sivilizasiyanın fəal şəkildə ekspansiyası ilə səciyyələnən və "əlaqə pəncərəsi” adlanan çox qısa bir dövr yaşanır. Lakin müəyyən bir mərhələdə insanın istəklərini təmin etməyə yönəlmiş "fantomika” ekspansiyanın çətinliyindən daha cəlbedici görünür və sivilizasiya özünütəcrid mərhələsinə keçir.

Tanınmış futuroloq Con Smart "transsendensiya fərziyyəsini” (gerçəkliyin hüdudlarından kənarlaşma hipotezi) irəli sürməklə Lemin ideyasını genişləndirdi. Bu fərziyyəyə görə, problem istəklərin təmin edilməsi ilə bağlı deyil, virtual reallıq texnologiyasının müstəqil inkişaf edən dünyaları meydana gətirməklə bağlıdır: onların tədqiqi sivilizasiyanın bütün resurslarını səfərbər etməklə insanı mövcud gerçəklikdən uzaqlaşdıracaq və onun maraqlarının təmin edilməsində mikrokosmos makrokosmosdan daha əhəmiyyətli rol oynamaqla "əlaqə pəncərəsini” qapadacaqdır. Və nəticədə insan idrakı idrakı məzmunca zənginləşməsinə baxmayaraq, öz çevikliyini və fəallığını itirəcəkdir.

Lem və Smart haqlıdırlarsa, Yer sivilizasiyasının gələcəyi, etiraf edək ki, kədərli görünür. Amma nikbinliyə də əsas var. Uzunmüddətli tədqiqatlar göstərir ki, insanların yalnız 5%-i düşüncə tərzinə görə xəyali dünyaları gerçək aləmdən daha mühüm hesab edir.

Yaxşı ki, təbiətin tərkib hissəsi olan bəşər əhlinin real həyat yaşamaq həvəsi daha güclüdür.
 
Oktay Səmədov
Pedaqogika üzrə fəlsəfə doktoru, dosent










Загрузка...
loading...

Həmçinin oxuyun:
Evdə qal və muzeylərə səyahət et

Evdə qal və muzeylərə səyahət et

Müsabiqənin qalibləri açıqlandı – İlk yer 5 min dollar…

Müsabiqənin qalibləri açıqlandı – İlk yer 5 min dollar…

Ucqarlara çatmayan DİSTANT TƏHSİL

Ucqarlara çatmayan DİSTANT TƏHSİL

Evdə qal və muzeylərə səyahət et

Evdə qal və muzeylərə səyahət et

Başqa variant yoxdur: Nazirliyin yeni layihəsi niyə daşa dirənib?

Başqa variant yoxdur: Nazirliyin yeni layihəsi niyə daşa dirənib?

İçtimai Şuranın katibi İlqar Orucov: “Ənənəvi dərsi əvəz edə bilməsə də hazırki vəziyyət üçün teledərslər vacib addımdır”

İçtimai Şuranın katibi İlqar Orucov: “Ənənəvi dərsi əvəz edə bilməsə də hazırki vəziyyət üçün teledərslər vacib addımdır”

“Virtual məktəb” layihəsi üzrə 150 min şagird qeydiyyatdan keçib

“Virtual məktəb” layihəsi üzrə 150 min şagird qeydiyyatdan keçib

“Virtual məktəb” layihəsinin ən əsas faydaları nələrdir?

“Virtual məktəb” layihəsinin ən əsas faydaları nələrdir?

Məhbubə Məmmədova: “Məsafədən təhsilin təşkili və zərurət”

Məhbubə Məmmədova: “Məsafədən təhsilin təşkili və zərurət”

Elnur Məmmədov: “Virtual məktəb” portalında bir gün ərzində 36 min şagird qeydiyyatdan keçib

Elnur Məmmədov: “Virtual məktəb” portalında bir gün ərzində 36 min şagird qeydiyyatdan keçib

Kənan Kərimli: “Virtual məktəb” layihəsinə qoşula bilməyən şagirdlər cəzalandırılmayacaq

Kənan Kərimli: “Virtual məktəb” layihəsinə qoşula bilməyən şagirdlər cəzalandırılmayacaq

Elnur Məmmədov: “Virtual məktəb” layihəsinə qoşula bilməyən şagirdlərin vəziyyəti anlaşılandır

Elnur Məmmədov: “Virtual məktəb” layihəsinə qoşula bilməyən şagirdlərin vəziyyəti anlaşılandır

“Virtual məktəb” layihəsi üzrə təlimat

“Virtual məktəb” layihəsi üzrə təlimat

Nadir İsrafilov: Qlobal xarakter alan koronovirus təhlükəsi cəmiyyətin bütün sosial-iqtisadi həyatına olduğu kimi təhsilə də təsirsiz ötüşməyib

Nadir İsrafilov: Qlobal xarakter alan koronovirus təhlükəsi cəmiyyətin bütün sosial-iqtisadi həyatına olduğu kimi təhsilə də təsirsiz ötüşməyib

Təhsil Nazirliyi

Təhsil Nazirliyi "Virtual məktəb" layihəsini təqdim edir

Pandemiya universitetlərin rəqəmsallaşdırma perspektivlərini açmağa kömək etdi

Pandemiya universitetlərin rəqəmsallaşdırma perspektivlərini açmağa kömək etdi

”İntellektual verilişlər efiri daha da zənginləşdirir”

”İntellektual verilişlər efiri daha da zənginləşdirir”

Təhsildə İKT-dən düzgün istifadə etmək və bu bacarıqların təkmilləşdirilməsi olduqca əhəmiyyətli məsələdir.

Təhsildə İKT-dən düzgün istifadə etmək və bu bacarıqların təkmilləşdirilməsi olduqca əhəmiyyətli məsələdir.

İnternet əsaslı dərslər - internetə nə qədər ehtiyac var?

İnternet əsaslı dərslər - internetə nə qədər ehtiyac var?

Süni intellektli virtual həkim hazırlanıb

Süni intellektli virtual həkim hazırlanıb

2017-ci ilin ən qeyri-adi cihazları

2017-ci ilin ən qeyri-adi cihazları

Uşaqları virtual

Uşaqları virtual "tərbiyə"dən necə qorumalıyıq?

Sabirin “virtual muzeyinin” təqdimatı olacaq

Sabirin “virtual muzeyinin” təqdimatı olacaq

Azərbaycan elmində yenilik - virtual laboratoriya yaradılır

Azərbaycan elmində yenilik - virtual laboratoriya yaradılır